Lies Daenen

Lieve lezer,

Ik probeer al een tijdje om deze brief te schrijven, maar het lukt me nu pas. Het thema ‘chaos’ ligt nochtans al lang vast in mijn hoofd. Het zit me momenteel (te) dicht op en onder de huid.

Chaos heeft iets te maken met het doorbreken van de gangbare orde, van het vanzelfsprekende, van de structuren waarin en waarmee we leven. Het betreft het onbeheersbare, dat wat aan alle controle ontsnapt, dat waar de natuur zich in haar oerkracht, vanuit haar ‘rede-loze oergrond’, toont.
Chaos destabiliseert en verwoest. Maar chaos maakt ook wegen vrij, biedt mogelijkheden tot loutering, tot nieuwe orde en groei als we erin slagen zijn puur destructieve karakter te keren.
Chaos toont ons niet alleen de onleefbare afgrond, maar ook de levenskracht van het nieuwe. Hij onthult bij momenten de zin en de intensiteit van het leven. Als het goed gaat. Want door de orde te breken, brengt hij ons tot op de rand van de afgrond, van de ‘on-zin’. Midden in de chaos en over de rand kom je tot niets. Daar is alleen stuurloosheid en donkere nacht of soms oogverblindend licht. In de chaos is er geen rust, we kunnen er niet in blijven leven.

Gelukkig zijn er voor ons, mensen, manieren die ons helpen om te gaan met de onvermijdelijke en zelfs onontbeerlijke chaos. Een unieke weg daartoe is kunst in al haar vormen, onder meer beeldende kunst. Door de beelden die kunstenaars van de chaos maken, kunnen we die af en toe beleven, kunnen we even in de zwaarte gaan staan en de catharsis ervaren zonder het trauma of de rollercoaster van emoties helemaal te moeten doormaken, zonder de controle volledig te verliezen. Dat is de sublimerende, louterende kracht die kunst kan hebben. Dat kan het alleszins zijn. Want het soort kunst waarover ik het hier heb, is – zeker als je naar de hedendaagse kunst kijkt – niet de gemakkelijkste. Ze vraagt overgave, bereidheid om je open te stellen voor de pijn, voor de verwarring. Bereidheid om die in het gelaat te kijken en binnen te laten.

Als kunstenaar kan je de chaos en zijn louterende werking maar in al zijn kracht tonen als je die zelf kan opmerken en beleven, maar er vervolgens ook een stuk afstand van kan nemen. Je moet immers in staat zijn om te oordelen, om keuzes te maken die het ‘unheimliche’ tonen, maar dan op een verwerkte en te verwerken manier. Je moet in staat zijn om bewuste stappen te zetten vanuit je eigen beeldtaal. Om het ontoonbare te tonen, maar dan door een venster, door een kader dat je zelf bepaalt.

Als kunstenaar omgaan met chaos betekent misschien in de eerste plaats dat je bereid bent om steeds opnieuw contact te zoeken met de grenservaring. Kunstenaars leven zelden in het centrum van de maatschappij. Het opzoeken van de rand, het bevragen van de samenleving, van onszelf en onze omgeving, is immers nodig om werk te kunnen maken dat scherp is, dat een uitnodiging tot transformatie biedt. In een eerdere brief over de kwetsbaarheid van de kunstenaar ging het hier ook al over. Het is een voortdurende evenwichtsoefening om telkens opnieuw je kwetsbaarheid op te zoeken en buiten de gangbare, beheersbare stroom te gaan staan. Hoe is dit vol te houden? Omdat je er iets mee doet. Omdat je als kunstenaar de ervaring zelf kan transformeren en sublimeren tot een concrete vorm waarin je de losgelaten controle gedeeltelijk weer in handen neemt. In het beste geval ontstaat er dan een werk dat mensen raakt, soms overdondert .

Jimmie Durham, een fascinerende Amerikaanse kunstenaar en schrijver met cherokee roots, laat in het werk met de enorme steen de oerervaring oplichten van een overweldigende, bezielde natuur waarin wij in onze nietigheid dreigen te verdwijnen. Door de oerkracht van de natuur op te roepen, doorbreekt hij de westerse illusie van menselijke beheersing en op die manier een eenzijdige, al te oppervlakkige kijk op de wereld. Hij brengt ons terug naar de essentie, hij opent een ruimte om die te zien. Zijn werk is een act van verzet, maar met mildheid. Hij maakt de eerste schok van destructie die je bij dit werk kan ervaren verteerbaar met humoristische toetsen: de absurditeit van het beeld op zich en het op de steen geschilderde gezicht (dat tegelijk de ziel ervan oproept). In die tegenstrijdige combinatie en in de mogelijkheid om die als toeschouwer te ervaren, schuilt een transformerende, rituele kracht.

jimmy durhan
Jimmy Durhan, ‘Still life with spirit and Xitle’, 2007

Een naam die je meer bekend in de oren zal klinken, is Francis Bacon. Ook zijn werk heeft voor mij met chaos te maken. Schilderkunstig zijn de werken van Bacon bijzonder zorgvuldig en gelaagd opgebouwd, maar met als bedoeld effect dat de streken totaal wild en ongecontroleerd lijken. In veel van zijn werken, zoals de schreeuwende pausen, zie je vooral het bevreemdende dat de existentiële angst van de vergankelijkheid oproept. Ik hou nogal van de hier getoonde portretstudie, waar het schijnbaar ruwe in contrast staat met een soort van transcendentale sereniteit. We kijken naar een ziel, eerder dan naar een mens. Een ziel die in haar transparantie even af- als aanwezig is en daardoor de chaos van het bewustzijn van de eindigheid nog dieper laat voelen.

bacon
Francis Bacon, ‘Study for Portrait II (after the life mask of William Blake’, 1955

Om af te sluiten nog iets over mijn eigen werk. Daar richt ik me nu op de stille, inwendige chaos. De onzichtbare, maar heftige vragen en emoties die me overvallen of die sluimerend aanwezig zijn. Die me soms blokkeren, maar op andere momenten transformeren en van nieuwe levenskracht voorzien. Voor mij is meditatie een sleutel om hiermee om te gaan. Om mijn eigen verwarring en twijfels onder ogen te zien en voorbij de angst te gaan. Door tot op die rand te gaan, het risico te nemen erover te gaan, breekt er soms iets open, ontstaan soms inzichten voorbij het benoembare… Dit ‘voort-durend’ proces is de voedingsbodem voor mijn beeldend werk, ook als het over chaos gaat. Op de rand van de afgrond gaan staan in de hoop en het vertrouwen in het oog van de storm enige rust en nieuwe energie te vinden. En de essentie van deze ervaringen zichtbaar proberen te maken voor wie het kan en wil zien.

ungedanken
Lies Daenen, ‘Ungedanken’

Lies